MACIEJ TAMKUN - GALERIA OBRAZÓW

Obrazy Macieja Tamkuna są syntezą emocjonalno-mentalnych dociekań wyrzuconych z autorskiej pamięci malarskim gestem. Usymbolicznienie odbywa się więc dosyć bezwiednie aczkolwiek kontrolowane malarskim smakiem. Stąd wkraczając w malarski świat Macieja Tamkuna powinniśmy pamiętać, że jest to teren prywatny, gdzie autor nie musi odpowiadać na pytanie - dlaczego!
Mieszkaniec Kaszub. Artysta wiecznie poszukujący, hołdujący maksymie Goethego, według której człowiek nie powinien być, lecz stawać się. Malarz, ilustrator książek i poeta. Prezes Bałtyckiego Stowarzyszenia Marynistów Mare Nostrum Im. Antoniego Suchanka. Członek Związku Polskich Artystów Malarzy i Grafików. Z wykształcenia jest teologiem (ATK), historykiem (UG) i surdopedagogiem, zalicza się do tych artystów, którzy swoje działania twórcze poddają zawsze intelektualnej refleksji. UHONOROWANY ODZNAKĄ " ZASŁUŻONY DLA KULTURY POLSKIEJ"
MACIEJ TAMKUN - an artist, a painter, born on 1st May, 1955, in Jeziorany, in Poland. Currently, he lives in the city of Reda near Gdynia. He is the artist with an 40 years apprenticeship who deals mainly with an easel, oil painting. In 2014, he was the winner of prestigious award of The Ministry of Culture and National Heritage-an honourable medal - The Deserved for the Polish Culture. For the year of 2014, Maciej was awarded Skra Ormuzdowa by Pomeranian environment for spreading values deserving the public respect, creative passions, propagation Cashubian culture and other pomeranian. Tamkun achieved all levels of self- government attention. In 2012, for his achievements in the field of artistic creativity and popularizing culture Maciej was given a medal for the Contribution for Wejherowo County and an Award of The Mayor of Reda City. He is the member of Polish Association of Artists and Graphics. Maciej is also the president of Baltic Society of Marines Mare Nostrum named Antoni Suchanek. He is a retired teacher and an educator. In his artistic work, he is in possession of 35 individual of the expositions and around 60 collective. He participated in around 90 exterior open airs. He is also an essayist, a scientist publicist, a poet and the illustrator of books. Throughout his whole life, he has reflected on unique luminous phenomenon, coloristic and contrast tables characteristic of pure and simply polish culture. For many years he has been fascinated with the painting of Polish Kapists. On the creative meetings, he often tells about how the painter can be influenced by the surrounding, the atmosphere of the landscape, the sun angle, the brown saturation of the Earth colour, the color of the sky and the background of flora. He can define the painter’s quality, attractiveness and the character of the taken motive in only few words. He marvels at the virtue, contrast and subdued colored range.

TWÓRCZOŚĆ KASZUBSKA

ÒPÒWIÔDANIÉ HISTORICZNÉ:

ANNULUS SVANT
Prôwda przëstrojonô wëmëslënkem
Amor Patriae nostra lex – Lubòta Òjczëznë naji prawem.
Rok 1220 – Gduńsk, na Dwòrze Namiestnikòwsczim.
Òb séwnikòwi szark starżnicë miastowi z wiôldżim przeżëcym rozgłôszelë przëbëcé pòsłańców Nôjasniészégò Póna z Krakòwa – Leszka. Pòdnioslë pôłniową kratã brómë. Przë przédny drodze pòspiéwno rozpôliwelë smólnice, przegónielë hańdlarzów i dzecë. Za sztót na kòniu wjachôł nôprzód ùbarniony wòjôrz ze stanicą Ksyżestwa Krakòwsczégò, za nim dwaji pòsłańcowie, a na kùńcu doprowôdné karno wòjarzczé. Chùtkò przemknãlë do Dwòru Namiestnikòwsczégò.
We Gduńskù i na Dwòrze Namiestnikòwsczim panowa żałoba pò smiercë Pana Pòmòrsczi Mscëwòja I. Do czasu pòchówkù na przédnym placu gardu miészałë sã zwëczi pògańsczé z chrzescëjańsczima, òdbiwa sã trizna, òdprôwielë dżadë, kònsolacje i celebrowelë pùsté noce. Wachòwelë mòdlëtewno w Òratorium Òliwsczim jak téż zanôszelë darë na Grzëpã Paróna. Òb szark wëchôdałë płaczczi, twòrzałë pôrãòsobòwé krãdżi i na zmianã rozpôczałë generëjącë jednã chùrową harmónijã zwãków. Na trase òstatny dardżi Namiestnika wëstôwielë jôdë, napitczi, ale téż czôrné stanice i krziże.
W Zalë Przédny Dwòru Namiestnikòwsczégò pòsłańcë rzucëlë sã do stopów gdowë Zwinisławë. Wnetka na jednym dechù przekôzelë wespółczëcé i pòzdrówczi òd ksyżëca Leszka, a na dokôz prôwdzëwòtë swòji misëji pòkôzelë sztãplowny piestrzéń ze szlachòtą wòjôrza, co trzimô lancã.
Zwinisława gestem rãczi kôza pòwstac pòsłańcóm.
- Jaką wiédzã jesta przëwiozła òd Waspóna Leszka? – spita szeptem.
- Ò Pani Pòmòrzkô, naji Ksyżëc Leszk z wiôlgą dbą pòzérô na Pòmòrzé. Prosy, bë waji nôstarszi syn, tczëwôrtny Swiãtopełk, przëjął pòczestny ùrząd Namiestnika Pòmòrzczi i w ti ùdbie ani pëtôj przëjachôł do krakòwsczégò zómkù. Héwò jeleżny dokùmeńt.
Zwinisława słabégò zdrowiô i zdrokù pòda dokùmeńt stojącémù sprzëti òsobnémù spòwiednikòwi zôkònnikòwi Dobroszowi. Nen złómôł sztãple i na sztót zamëslôł sã nad łacëznianym tekstem, pò czim cziwnął głową gdowie na znak pòcwierdzeniô prôwdzëwòscë dokùmeńtu.
- Wastowie, nadchôdô noc, rôczã na wieczerzã i na spòczink do kòmnatów. Z samégò rena ze sënem Swiãtopełkem wërëszita do Krakòwa – òbznôjmia Zwinisława.
Gdowa ùmãczonô pòzdną pòrą kôza przëwòłac swégò sëna Swiãtopełka. Nen zjawił sã do razu, z głową spùszczoną le téż ùsmióny, tak jakbë pòdsłëchiwôł gôdkã i wiedzôł ò wszëtczim. Ùkùszkôł matkã w rãkã i wësłëchôł wiédzë z Krakòwa. Dôł pòlét szambelanowi dwòru Domażirowi przëszëkòwac witrzészą rézã, a sóm ùdôł sã do swòji kòmnatë. Zmówił mòdlëtwã. Zeza pazëchë wëjął starą złotą mònétã, chtërną dostôł na wdôr i na szczescé òd swégò òjca Mscëwòja. Dëtk béł wëbiti w VII w. za dinastëji Merowingów. Na awersu dało sã widzec szlachòtã wòjôrza z diadémą na szëji (buste à droite avec une sorte de diadème sur la nuque), a na rewersu béł ùmiészczony òdwrócony krziż z dwùma òbsadama, chtërne znankòwałë rozchôdającą sã wiarã na całi swiat (croix latine ancrée). Nen merk przëbôcziwôł òdwróconą dragã.
Òjc òpòwiôdôł młodémù Swiãtopełkòwi, że są òtrokama Samòna, półbrata króla Franków Dagòberta I z dinastëji Merowingów. W 623 r. Dagòbert I wësłôł swòjégò krewnégò Samòna na Mòrawë w kònkretnym célu, miôł zradzëc słowiańsczé pòwstanié procëm Awaróm. W dzejach Słowianów òdnalôżómë Państwò Samòna – nôstarszé znóné państwò zôpadnosłowiańsczé, chtërno jistniało w latach 623-660 na môlu Mòrawów, Czechów, Łużëców i Panonii. Z dwanôsce słowiańsczich białków Samón miôł miec dwadzesce dwùch sënów i piãtnôsce córków. Państwò Samòna pòzbëté bëło tipòwégò aparatu władzë, administracëjô bëła baro słabò rozwitô, a sóm rządzëcel nie zadbôł ò sprawë tëkającé spôdkòwiznë trónu. Pò jegò smiercë kòl 658 (abò 661) rokù państwò rozpadło sã wchôdającë zôs pòd panowanié awarsczé, jaż do zniszczeniô Kaganatu Awarsczégò bez armëjã Karola Wiôldżégò w 805 rokù. Tej to na môlu dzysdniowëch Mòrawów pòwstało Państwò Wiôlgòmòrawsczé. Òtrocë Samòna nôleżelë do elitów słowiańsczich, pierszim znónym béł Mòjmir I, pózni całô dinastëjô Mòjmirowców. Òtrocë Samòna przeszlë téż na Sląsk i Wiôlgòpòlską. Òd zôczątkù państwa pòlsczégò piastowelë wësoczé stanowiszcza ùrzãdowé jakò że mielë wësoczé pòchòdzenié. Bòlesłôw Krzëwòùstny jednégò z òtroków tëch mòżnowładców Sobiesłôwa, starka Swiãtopełka II Wiôldżégò, pòwòłôł na ùrząd Namiestnégò Pòmòrzczégò. Swiãtopełk sztót pòzdrzôł na mònétã, ùkùszkôł jã, ùsmiôł sã i schòwôł nazôd za pazëchã.
Pòsobnégò dnia pòrenicą Swiãtopełk wespół ze swòją wòjarzką drëszëzną, pachôłkem Pakòsławem, prowôdnikem Spitkem i pòsłańcama Ksyżëca Leszka rëgnął w drogã na kòniu. Jakno pierszi przëstónk wëznaczëlë Starigrod (Starogard Gduńsczi), klôsztor ù ricerzów zôkònnych sw. Jana. Réza bëła mãczącô le spòkójnô i bez przeszkòdów, całô wëprawa do Krakòwa dérowa 7 dniów.
Do zómkù w Stolëcë doprzëszlë pòzdnym wieczorem. Swiãtopełk béł witóny pòczestno i z tczą. Zrobilë ricersczi szpalér z głowniama, a wiôldżé trąbë grzëmiałë jak róta jeleniów. Wëstrojony królewsczi seneszal ùkłonama i gestama przërôcził Swiãtopełka do kąpnicë, a pòstãpno do paradnicë.
Wczas reno pachôłka Pakòsłôw przëniósł swiéżé i widzałé ruchna, pòmógł sã òbléc kandidatowi na namiestnika. Zómkòwi szambelana przërôcził Swiãtopełka do zalë ksyżëcowi na renik i zetkanié z Leszkem. Dwaji kùstrzny wòjarze pòprowadzëlë gòsca do wiôldżi kòmnatë, tam ju czekôł na nie Ksyżëc Leszk wespół z białką Grzëmisławą i 8-latną córką Salomeą. Do stołu zasôdł téż biskùp Jiwò Òdrowąż, sekretôra Swiãtosłôw, kastelana krakòwsczi (starszi syn Gòwòrka) – Gòdk i marszôłka dwòru Domarôd Chromi, w latach i baro zasłużony wòjôrz, chtëren pamiãtôł czasë Bòlesława Kãdzerzawégò. Dwaji pónowie sertno sã ùscësnãlë. Służba wniosła szmùrowóną sarnã z brzadem i beczkã miodu pitnégò. Ksyżëc Leszk miôł sëwé i kruz włosë, we widze swiéców wëzdrzôł bladi jakbë za sztërk miôł zemglec. Długò przëzérôł sã Swiãtopełkòwi.
Kù reszce przemówił:
- Panie, drodżi kamrace, z bólem jesmë òdwitelë òjca Twégò Mscëwòja, chtëren pòczestno zarządzôł Pòmòrzką, dlôte téż jô zdecydowôł że Cebie, jakno nôstarszémù sënowi, nowémù Namiestnikòwi przekôżã Pòmòrzé. Ùroczëzna inaugùracjowô òdbãdze sã w pòsobny Dzéń Pańsczi. Pòsłańcë ju rozesłóny z rôczbama do bratnëch ksyżąt òbéńdowëch, przëszëkòwania dérëją. Wznôszóm toast na ùczestnienié Twòjich dobrëch i sprawiedlëwëch rządów.
- Waspanie, Wiôldżi Ksyżëcu Seniorze Leszkù, jem przëszëkòwóny w miono Òjca, Sëna i Dëcha Swiãtégò – òdrzekł Swiãtopełk i ùkùszkôł stojący krziż.
Pòstãpnégò dnia Swiãtopełk òbsztelowôł ù dwòrzczich krôwców ruchna, ù płatnérzów zbrojã, a ù złotników trzë złoté piestrzénie – jeden dlô se i dwa dlô pòsłańców dzejającëch w jegò miono. Swiãtopełk béł te bòga, że rodowô mònéta przënôszô mù szczescé, òdcéchòwôł z rewersu znak krziża globalnégò i przekôzôł złotnikòwi, bë nen ùmiescył wespół z nôpisem ANNULUS SVANT (ANNULUS SVANTOPELCI) na piestrzéniach.
W wòlnëch chwilach Ksyżëc Senior wiele czasu pòswiãcôł gòscowi, jednégò dnia narechtowôł wòjarzczi turniér na zómkòwim placu, a pòsobnégò jachtã na dzëczi w lese Mòdżilsczim, co no słëchôł biskùpòwi Jiwò Òdrowążowi. Swiãtopełk béł bùszny i rôd, w wòjarzczi jigrze dobéł Jegò ricerz Secech, a na jachce sóm ùstrzélił wiôldżégò dżénã. Czas mijôł na rozegracëjach, jaż nadeszedł zaplanowóny Dzéń Pańsczi. Dzéń przed zjachelë sã pòczestny gòsce: Władisłôw Òdonic Plëwôcz, swiéżo miónowóny bez Papiéża na ùrząd arcybiskùpa gnieznieńsczégò Wincenti z Niałka, Kònrôd I Mazowiecczi, Henrik I Brodati, Władisłôw III Laskònodżi. Z Czechów przëbéł, wespół z biskùpem prasczim Andrzejem, 15-celatny królewión Wacłôw I Przemëslida, syn panëjącégò króla Przemisła Òttokara. Pò òficjalnym przëwitanim gòscy bez Leszka czas mijôł na kôrbiónkach. Atmòsfera bëła sztiwnô. Tej-sej dało sã czëc pòdniosłé głosë i sztridë.
Pòsobnégò dnia bëło zabôczoné ò zwadach i gòrzach, kò to Dzéń Pańsczi. Mszą inaugùracyjną celebrowôł arcybiskùp Wincenti z Niałka. Ksyżëc Leszk òdczëtôł nominacëjã, a arcybiskùp włożił na pôlc nominata piestrzéń i na głowã mitrã w sztôłce złoti òbwiązczi z fleuronama, zôs biskùp Jiwò Òdrowąż nakrił płôszczem ceremònialnym. Nowi Namiestnik Pòmòrzczi złożił przësygã na wiérnotã Bògù, Òjczëznie i Ksyżëcu Seniorowi. Przed katedrą wrãczëlë Swiãtopełkòwi darë, bëłë tam kònie, piãkno wëprawioné skórë miedwiedzów, złoté i strzébrzné statczi. We wiôldżi zalë ksyżëcowi nastąpia ùczta, przédnym pòdôwkem béł szmùrowóny dżéna na miodze ùjachtowóny bez Swiãtopełka. Ùczta dérowa do samégò rena pòsobnégò dnia. Pónowie Swiãtopełk i Òdonic przëpôdlë so do gùstu, bëlë w pòdobnym wiekù, òbaji pòtãżny sztaturë. Stożëlë sã zwënëgama jachtarzczima, w kùńcu pò wëpicym czile czelchów miodu pitnégò mòcowelë sã na rãce. Kù reszce ùmãczony rozegracëją zaczãlë sã przechwalac swòjima sostrama, òbëdwie bëłë snôżé.
- Mòja sostra biôłogłowa Jadwiga mô copë grëbé jak nodżi kóńsczé w kòstce, a òczë mòdré jak zymkòwé niebò – zawrzeszczôł Swiãtopełk.
- A mòja Eufrozyna, tfy – ripòstowôł Òdonic zwóny Plëwôcz, bò co sztót z pònãtë plëwôł na pòdłogã – je szerokô tfy w biodrach jak dozdrzelałô wiérzba tfy, przë tim skrãtnô jak jelónka tfy.
Kù reszce òbaji dobilë targù i zapòwiedzelë nawzôjné wrëje ju ti zëmë. Ùznelë, że rézowanié wasągem pò zamiarzłëch mòkrzëznach Pòmòrzégò je lżészé dlô białków. Zadowòlniony, przë pòmòcë pachôłków rozeszlë sã do swòjich kòmnatów na spòczink.
Władisłôw III Laskònodżi, strij Òdonica, nie béł rôd z nowégò drësztwa młodëch pónów. Béł zwadzony z bratówcem, namiszlôł sã jak òsłabic ùgòdã nowëch drëchów. Na przemëszlóną ùdbã nie bëło czasu, tak tej przed rëgniãcym w drogã nowëch drëchów kôzôł swòjimù dowiérnémù słëdze dosëpac niewiôlgą tëlkòsc skrëszony trëjący roscënë tojadu mòcnégò (wnenczas znóny jakno pótczi Velevëtczi) do zastãpòwny jôdë kóńsczi Òdonica.
Pòsobnégò dnia pòczãlë przëszëkòwania do rézë nazôdny Swiãtopełka. Plëwôcz do Kalisza miôł pò drodze, tak tej rëszëlë wespół. Nôprzód zadostelë sã do òsadë Seuor (Sewiérz), stanowilë sã ù kastelana Trzebiésza. Nie zwëskelë z dodôwny paszë, jiże placama rosła jesz zelonô trôwa. W kòniarniach kastelanii kòrzistelë z môlowégò sana. Pòsobné pòstojenié zaplanowelë w Czanstochòwie (Czãstochòwie), téż òbeszło sã bez dodôwny kôrmë. Jistno bëło w drodze do môla Wielëń, dze skòrzistelë z gòscynnoscë sekretôrë ksyżëcznégò ò mionie juwernym z nym placem – Wielëń i nôzwëskù Broda, miéwcë i załóżcë négò môla. Bez òléru òb wieczór docerlë do zómkù ksyżëcowégò Òdonica w Kalëszu. Swiãtopełk béł ùgòszczony na miarã ksyżëca, z pòczestnotą i ùwôżanim. Z samégò rena, przë frisztëkù òstôł przedstawiony Eufrozynie, ùzdrzôł snôżé, dobrze zbùdowóné dzéwczã, jawerno mia szeroczé biodra i widzałi biust. Òblokłô bëła w biôłą lënianą sëkniã, a na głowie mia wôł biôłégò szala, chtëren zasłóniôł téż dëchtowno szëjã i remiona. Wszechbëtnô biél wskôzywa na niedowinnosc i cnotlëwòtã damë. Bëła zawstëdzonô i niesmiałô, bez całi czas mia spùszczony zdrok. Swiãtopełk do razu ùczuł mòtile w brzëchù, na taką białkã żdôł òd lat. Ùklëkł przed nią i ùkùszkôł dzél ji sniéżnobiôłégò òbleczënkù.
- Ò Pani widniejącô snôżotą i dobrocą, òddôwóm sã w Twòje łasczi – dërżącym głosem rzekł swiéżo òbsadzony nominat.
Eufrozynã przerosłë wseczëca, wëbiegła ùwstidzonô.
- Tfy, Cebie namienionô – rzucył Òdonic – tfy, czënioné bãdą przëszëkòwania do zdënkù, tfy. Zgódno z naji òbgòdą, tfy, zëmòwim cządem Eufrozyna przëjedze do Gduńska, w nôwartny drodze bãdã żdôł na Jadwigã, tfy.
- Niech sã stónie.
Nieùbëtny z przëczënë jesénnégò wiodra Swiãtopełk wespół ze służbą zarô pò môltëchù kôzôł òsodlëc kònie. Òdonic przekôzôł mù nienarëszoné miechë z paszą, niewiadny, że skażonô je trëjącyma pótkama Velevëtczi. Rëszëlë na Kazmiérz Biskùpi. Òb drogã naszła jich szlaga, pòwiãksziwałë sã rozlewiszcza badżelné Wartë. Mielë wiôlgą starã ò ùtacenié, zbłądzëlë. Przemòkłi i zmiarzłi ùmëslëlë so przeczekac lëché wiodro pòd dãbama. Zrzadzoné żôłté lëstë za baro nie chróniałë. Wòjowie i służba dôremno próbòwelë rozniécëc ògniszcze. Wëczeczniałi zëbem i fùchtnotą dożdelë północë, òprzestało padac, òdsłoniło sã òbgwiôżdżoné niebò, miesądz kąsk rozwidnił môl pòstojeniô. Wkół cëszô, le w dôlëznie czëc bëło wëcé wilków. Swiãtopełk i prowôdnik Spëtkò namiszlelë sã, w jaczim czerënkù wërëgnąc dali. Spëtkò na spòdlim ùłożënkù gwiôzdów wskôzôł rãką tur. Ò pòrenicã rëgnãlë dali. Długò jesz błądzëlë pò mòkrzëznach, kù reszce doprzëszlë nad sztrąd Wartë, dze stojałë trzë biédné chëcze rëbacczé, a pò richtoscë barżi zemiónczi. Sprzëti sztrądu zybòwałë sã dwie pławinë. Swiãtopełk wësłôł Spëtka i Pakòsława do chëczów, żebë rozeznelë sã w jeleżnoscë. Òstróżno wlezlë do pierszi.
- Bòże darzë – zawrzeszczôł Spëtkò. Za sztót, czej przënãcył sã zdrok do cemżë, ùzdrzelë ùrzasną scenã. Na klepiskù jizbë leżałë zakrëwawioné cała chłopa i białczi. Òbaji òdchlastno wëcygnãlë miecze. Na westrzédnym placu żôlało sã jesz ògniszcze. Stronama bëło ze sétmë lôgrów, równak le dwa cała. Chùtkò wëbieglë, ju òd wëchòdu wrzeszczelë:
- Panie, Panie nieszczescé. Bënë zabiti lëdze.
Wòjowie do razu wbieglë w pòsobné chëcze, jistnô stojizna, cała dorosłëch lëdzy.
- To nié zwëczajny rabùsznicë, to pògańsczi Prësôcë. Napôdają biédné zôgardë, ùprowôdzają dzecë i młodzëznã – òbznôjmił Swiãtopełk. Rozezdrzôł sã, szukôł dokôzów na zeswiôdczenié swòji tezë. Sprzëti stojôł dąb òbwiészony darama, to pògańsczi zwëk. Przëczëna mòrdu nie bëła na spòdlim religijnym. Zwłoczi miałë szeroczé renë cãté, òd òkszë. Ksyżëc rozkôzôł pòchòwac cała pòd lasem i wësprzątac jizbë. Béł ju wieczór, wëbrôł nen môl na nocny spòczink. Kònie napòjilë w rzéce. Wësëpelë zastãpòwną jôdã dlô kòniów. Wëznaczëlë starże. Rozniécëlë domôcé ògniszcza, wszëtcë zaòstałi szlë spac.
Spik ùmãczonëch Pòmòrzanów nie dérowôł długò, zbùdzało jich klëwanié ò tarczã i wòłania starżëjącégò wòja.
- Kònie zachòrzałë, kònie zachòrzałë!
Nimò wiôldżégò ùcemiãżeniô wszëtcë wëbieglë bùten. We widze ògniszcza ùzdrzelë leżącé kònie. Chrapałë i wierzgòlałë nogama, z pëska tocza sã piana. Swiãtopełk pòstrzégł, że cerpią na niezdzegwionosc, zarządzył pòjenié kòniów wòdą, a zbiegłą paszã kôzôł wërzucëc. Całi dzéń pòswiãcëlë na retanié kòniów, pòd kùńc dnia doleglëwòtë ùstałë. Swiãtopełk namiszlôł sã nad przëczëną zatrëcégò kòniów. Kôrmã przekôzôł mù Òdonic. Ùdbôł so, że bãdze barżi ùwôżny.
Òsłabłé kònie zdrowiałë jesz przez pòsobné dwa dnie. Namiestnik miôł strach załómaniô wiodra. Òb czas pòstojeniô nie zgnilëlë sã, jachtowelë na dzëczi, łowilë rëbë, ùmòcnilë kònstrukcëjã tratwów. Kù reszce przeprawilë sã przez Wartã, lëdze na pławiznach, kònie przepłëwno. Réza do Gduńska dérowa jesz bez 4 dnie.
Zarô pò òbjãcym rządów na Pòmòrzim Swiãtopełk ju mëslôł ò ùsamòjistnienim òbéńdë namiestnikòwi òd Pòlsczi. Béł nieùbëtny stojizną pòliticzną i gòspòdarczą kraju. Mierzałë mù sztrédë i biôtczi ksyżëców òbéńdowëch i bezchwat ksyżëca seniora.
Gduńsk bùdowôł na wbijónëch w badżelny gruńt pôlach zdłużą przédnégò cygù wëłożonëch dãbòwima délama, a jegò zakùńczenim béł przédny plac krótkò Mòtławë. Spòdlëczną wietwią gòspòdarczi jistnieniô wnenczasnégò gardu bëło rëbaczenié, a téż rëszno rozwijający sã hańdel. Do gardu przëbiwało corôz wiãcy wnożników z Niemców i żëdowsczich szachlarzów. Miasto rechòwało kòl 7000 mieszkańców.

Zjinaka rokù 1220/1221 – na zómkù w Kaliszu.
Ny zëmë mróz béł sarcësti. Rasza Prosna tak zamiarzła, że niemòżno bëło dokòpac sã do wòdë. Sniegù napadało ze 5 łokców. Ksyżëc Òdonic pòczënił przërëchtowania na przeprawã Eufrozynë do Gduńska. Na wëjôzd bëło namienionëch 6 wasągów. W pierszim wasągù ùsadowił sã doswiôdczony prowôdnik Mroczk, zasadła téż służba, w drëdżim Eufrozyna z damą dwòru Piechną, a téż kùmméster Strachòsz. W zôstnëch kùczer ze spòsobem ksyżënë – ze strzébrznyma statkama, z dwùma miechama wąpiora, ze skórama miedwiedzowima, wilczima, bòbrowima i norczima, z dwùma beczkama miodu pitnégò i ruchnama princesë. W trzech pòsobnëch, wòjowie kònwòjowi wespół z paszą dlô kòniów i zapasem jôdë. Do slédnégò wasąga bëłë przërzeszoné 4 kònie spòsobòwé.
Pòrenicą klôsztornik Lestk przeżegnôł wëprawã, Òdonic ùscësnął sostrã i kònwój rëgnął w czerënkù Wladislavia (Włocławka) do dwòru biskùpa diecezjalnégò Barta Piasta, półbrata Òdonica. Z Wladislavia wasąg rësził zamiarzłą Wisłą jaż do Gduńska z przëstónkama w Torniu, Swiecym i Gniewie. Jistno bëło w nazôdny drodze ze sostrą Swiãtopełka, Jadwigą. Ksyżëczné òbiecënczi òstałë zjisconé.

Zymk 1221 – Gduńsk, rajenié na Dwòrze Namiestnikòwsczim.
Do kùńca zëmë dérowałë przëszëkòwania do wieselégò. Swiãtopełk òbjął rządë mòcną rãką. Wzmòcnił swòje wòjskò i pòbùdzył pòmòrską gòspòdarkã nowima dekretama, chtërne ùmòżlëwiałë hańdel i ùstanôwiałë Wisłã jakno bezpieczną dargã hańdlową. Szëkòwôł Gduńsk do nadaniô miesczich prawów na ôrt Lubeczi. Brëkòwało to téż wielnëch diplomatnëch starów.
Wczasnym zymkem òdbëł sã zdënk Swiãtopełka z Eufrozyną w Òratorium Òliwsczim. Zdôł jich biskùp kamieńsczi Kònrôd II. Ze zacnëch gòscy przëbéł Ksyżëc Sztetińsczi Barnim I Dobri, Ksyżëc Dëmińsczi Warcësłôw III i Władisłôw Òdonic.
Pòsobnégò dnia, pò ùroczëznach, Panowie Ksążãta i Biskùp Kònrôd II ùdelë sã na jachtã w Òlëwsczé Lasë (Oliwskie Lasy), chtërne słëchałë Zôkònowi Cystersów, bëła dobrô leżnosc, żebë pògadac ò pòliticznëch sprawach. Mielë ùjachtowóné sarnã i czile zajców. Rëchli służba przëszëkòwa ògniszcze na ùrzmie nazwóny Grzëpa Pachòłka (Wzgórze Pachołka – niem. Pacholkenberg), za czasów pògańsczich bëłë to swiãté môle tczë bòga Paróna. Cystersowie zniszczëlë swiãtnicã pògańską i zbùdowelë tam drzewianą hébzydã dlô służbë, chtërna wëpôsa òwce. Ùjachtowóné zwierzãta bëłë wëprawioné i ùpiekłé.
Nôprzód biskùp Kònrôd II zaczął mòdlëtwã, pòtemù przëstąpilë do ùcztë.
- Zacny Panowie, wëpijmë za zdrowié Namiestnika Swiãtopełka i Jegò białczi Eufrozynë, żebë Pón Bóg dozwòlił jima dożdac òtroka – rzekł biskùp.
Panowie òbgôdiwelë stojiznã pòliticzną pòlsczich ksyżestwów dzélowëch, a téż ksyżestwów pòmòrzczich. Bëlë zgódny co do jednégò, Ksyżëc Senioralny nie òbchôdôł sã równo z wszëtczima ksyżestwama dzélowima, czerowôł sã gwôsnyma sprawama. Le wéj, przëchôdający grzëmòt zmùsził jich do przińdzeniô nazôd.

Rok 1227.
Swiãtopełk baro ùmòcnił swòje stanowiszcze namiestnika, równak ùwôżôł, że przënôlégô mù status samòstójnégò ksyżëca. Nie tacył tegò, nie ùwôżôł dekretów ksyżëca seniora, zwiãksził wielosc wòjska, ùmòcnił grańcã ksyżestwa, szukôł wesprzeniô Papieża. Wiedno miôł w pamiãcë, że je òtrokem wòjarzczich królów frankijsczich.
W rokù 1227 na zemiach pòlsczich pòstąpiłë zwadë midzë ksyżëcama dzelnicowima. Seniorem béł dali Leszk Biôłi, syn Kazmiérza Sprawiedlëwégò, chtëren biôtkòwôł sã z wielnyma sprawama, np.: próbą ùniezależnieniô sã Pòmòrza Gduńsczégò, sprawą midzë Władisławem Laskònodżim a Władisławem Òdonicem (òtrokem Mieszka Starégò) i najachanim pògańsczich Prësôków. Na zôczątkù lëstopadnika 1227 r. Leszk Biôłi ùmëslił so zwòłac zjôzd midzëòbéńdowi w Gąsawie, na chtërnym na ôrt pòkòjowi chcôł wëdobëc krôj z jiwrów doskôcającëch mù wedle pòdzélu Pòlsczi. Przëbëłi na òbradë ksyżëcowie delë bôczënk na niebëtnosc Swiãtopełka i Òdonica, ale nimò tegò przëstąpilë do negòcjacëjów. Ùjednywania tëkałë nié le sprawów pòliticznëch, ale téż sztridów ò zemie i majątczi. Le wéj, rozmòwë òstałë zascygnioné.
Wczas ò pòrénk 23 abò 24 lëstopadnika do Gąsawë przëbëła kùstrznô drëszëzna Wiôlgòpòlanów i Kùjawiôków pòd prowôdnictwem skamrôconégò z Òdonicem wòjewòdë kùjawsczégò Jana Wilka, chtërna zaatakòwa zebrónëch. Ksyżëc sląsczi Henrik Brodati òstôł cãżkò reniony w gwôsnym łóżkù. Leszka Biôłégò zaatakòwelë w kąpnicë. Próbòwôł ùcékac na kòniu, ale w òkalim wsë Marcynkòwò òstôł nagòniony bez góń i nadżi pôdł òfiarą napôdników. Smierc Leszka Biôłégò, slédnégò seniora ùznôwónégò bez ksyżëców dzélowëch, wëznôczô wôżną grańcã w historëji Pòlsczi – naczinô czas mòcnégò òsłabieniô zrzeszów òglowòpòlsczich przez pòdzél kraju midzë nôleżników dinastëji piastowsczi. Swiãtopełk òbmëslno to wëkòrzistôł i ògłosył Pòmòrze Gduńsczi wòlnym państwem, a sebie zwôł ksyżëcem. Wiôldżé zaangażowanié w christianiznã Prësów ksyżëców pòlsczich – Kònrada Mazowiecczégò i Henrika Brodatégò, pòdskôcóné bëło bez papiéża Grzegòrza IX, chtëren zachcôł założëc w Prësach państwò kòscelné. Nen cél chcôł òsygnąc z pòmòcą cystersów i ksyżëca gduńsczégò Swiãtopełka, przëstojiwającë mù w jegò zgrôwach ùsamòjistnieniô sã òd Pòlsczi. Mającë taczé wesprzenié Ksyżëc czuł sã w bezpiekù, béł baro rôd z rozwiju stojiznë, miôł swòje, samòjistné państwò i wesprzenié Papiéża.
W gòdnikù Swiãtopełk zrëchtowôł pielgrzimkã dlô biskùpa diecezji kùjawskò-pòmòrzczi Michała i dëchòwnëch ze Gduńska. W darënkù dlô papiéża òbsztelowôł ù gduńsczégò jubilera Gòdzysza z jantara i złota: krziż, czelch i szôlã. Z piãc drëszëznama Swiãtopełk òdprowadzył pielgrzimów jaż do Płocka, mrozné i sni éżné wiodro przëstojiwało rézë wasągem, òsoblëwò zamiarzłima rzécznicama.
Z dłudżi chwilë wòjowie głosno i dosc szëkòwno spiéwelë znóną w całi Pòlsce Piesniã ricerzów Krzëwòùstnégò:
Naji starcë swòjã zemiã
ò piers mòrza òpiérelë
naji òjce swòje plemiã
wrogóm pòd miecz òddôwelë.
Naji starcë swòje miecze
òbmiwelë w òceanach,
a më òjców swòjich winë
òbmiwómë w swòjich renach.
Jinszim razem klëwającë ritmiczno mieczama ò szczitë spiéwelë piesniã pòmòrską:
Më Swiãtopełka plemiã
Stôwómë ù grańców Pòmòrzczi
Bë barnic naji zemiã
Pòkrzésô nas dozér Bòsczi.
Przë leżnoscë rézë Swiãtopełk ùdbôł so nawiedzëc wòjewòdã Jana Wilka w Kòrzecznikù, a téż swòjégò szwôgra Òdonica. W Płockù noclegòwelë w pałacu biskùpim ù òrdinariusza Güntera Prësa.
Wies Kòrzecznik i òkalné môle słëchałë mòżnémù rodowi Awdańców, chtërny pòchôdelë z wietwie rodowi sparłãczony z Jizbicą Kùjawską. Za jich prastarka ùznôwô sã Wilka, kastelana krëszwicczégò w latach 1212-1216. Jegò sënem béł Jan Wilk, wdarzony wòjewòda (ùmarłi przed 1246 r.). Awdańcë mają pòchòdzënk skandinawsczi (wikingów) z karna wòjarzów waregò-rusczich. Wòjarze ny biwelë téż òpisywóny mionem wilków (vagar) abò lësów. Stądka ù gbùra nôprzód przezwëskò, a pózni przejinaczało sã w nazwëskò. Kùlt mòcë wilka i chitroscë lësa przedérowôł z czasów pògańsczich wikingów.
Òglowò znónô bëła niezgara Leszka Biôłégò i Kònrada I Mazowiecczégò do rodu Awdańców, za kòżdi priz chcelë zmiészëc jich rolã òdbiérającë jima wszelejaczé apartné prawa i stanowiszcza państwòwé. Ju 10 lat rëchli, w rokù 1217 Kònrôd I Mazowiecczi kôzôł zamknąc w sôdzë wòjewòdã mazowiecczégò z rodu Awdańców Kristina, wùjã Jana Wilka, pòtemù wëdłëbac mù òczë i kù reszce zamòrdowac. Bòdôj nen wòjewòda bãdący nadzwëkòwą jednostką za baro ùmòcnił sã i ksyżëc pòczuł sã w niebezpiekù. Jan Wilk nie chcôł pòdzelëc kawla Kristina, mëkcącë swój stracënk złożił z Władisławem Òdonicem i Swiãtopełkem szukającë wesprzeniô. Òdonic ùcesził sã mającë pò swòji starnie pòchwatnégò prowôdnika i wòjarza.
Do dwòru wòjewòdë Jana Wilka w Kòrzecznikù Ksyżëc Swiãtopełk wespół z wòjama doprzëszedł w gòdzënach pòpôłniowëch. Pòsłańcë ùrëchlëlë wòjewòdã, béł na to przëszëkòwóny. Wëszedł z rodzëzną na pòdwòrzé wëszëkòwóny jak wiedno w snôżi kòżëch i czôpkã ze skórów wilków ë lësów. Béł przekònóny, że chitrosc lësów i mòc wilków je w nim. Panowie ùscësnãlë sã jak drëchòwie, a rodzëzna wësłowia ùwôżanié Ksyżëcowi skłónem i kùskem w rãkã. W pańsczi jizbie stół béł ju bòkadno zastawiony, miód pitny, kùrk z brzadem, piekłé parsã dzëka z grzëbama i ùlubioną jôdã dzecy – piekłé wieszczówczi w miodze ze sekónyma leszczënowima òrzechama. Na scanach wilczé i lësé skórë, preparowóné pësczi, òbstroje z kłów, pazrów i gnôtów.
Ksyżëc rozzérôł sã z zaczekawienim.
- Wilkòwé gniôzdo – zaszpôsowôł.
- Pòczestny Ksyżëcu, bãdącë w drësztwie wilków sóm mòżesz stac sã jednym z nich, hi, hi, hi – rozesmiôł sã wòjewòda – homo homini lupus est.
- Chcã mili bëc skrãtnym pasterzem, a mòjim òwieczkóm Pòmòrzanóm niestraszné wôłczi – ripòstowôł Swiãtopełk – ale jem wdzãczny Cebie, że jes zażarł bielóna. Consummatum est. Mòje państwò je jużné i bezpieczné. Jakno dokôz mòji wdzãcznotë przëjimnië nen héwò piestrzéń. Òkazywającë gò mòjim wòjóm mòżesz rechòwac na pòmòc i wesprzenié.
- Est modus in rebus. To wiôldżé ùczestnienié dlô mie – wzął wòjewòda piestrzéń, ùkùszkôł gò i włożił na sejk. – Nunc est bibendum. A terô chcemë wëpic za zdar Twój Ksyżëcu i całégò Ksyżestwa Pòmòrzczégò.

Rok 1229 – dwór wòjewòdë w Kòrzecznikù.
Drzewiany dwór spôlił sã òd ùderzeniô piorëna. Piestrzéń zadżinął w pòpielëszczu.

Rok 1885 - òdnalézenié sygnetu Swiãtopełka.
Piestrzéń Swiãtopełka to szczërozłotô zaòstałosc strzédnowiekòwégò kùńsztu, chtërna bëła òdnalazłô bez służbã Póna Stanisława Bòrodzycza w 1885 r. w Kòrzecznikù na przëgrańczim Kùjawów i Wiôlgòpòlsczi. Dwaji parobkòwie Michôł Zając i Kacper Gòmòłka, òb czas kòpaniô rowù òdwôdniającégò nalezlë piestrzéń. Bez dwa dnie zastanôwielë sã, co z nim zrobic. Przedac? Ale chto bë ùwierził, że je to jich gwôsnota. Òddac miéwcë zemi Panu Bòrodzyczowi? Na drëgô zjinaka òkôza sã przënôléżnô, tak téż zdzejelë. Pón Stanisłôw Bòrodzycz ni miôł rozmieniô jaką wôrtnotã historiczną przedstôwiô piestrzéń, leno ù znajemnégò złotnika dowiedzôł sã, że je to złoto nôwëższi próbë i wôżi kòl 7,3 grama.
- Szëkòwny to òn nie je – òbzérającë piestrzéń rzekł pón Bòrodzycz do białczi.
- Wrzucë gò do skrzëni z kòsztownoscama, przejinaczimë gò na snôżi piestrzénk – rzekła białka.
Z czasem zabôczëlë ò sygnece.

Rok 1903.
Pò smiercë póna Stanisława Bòrodzycza majątk przejął jegò syn Bronisłôw. Znôł historëjã nalézeniô piestrzénia. Robiącë pòrządczi w rodzëznianëch kòsztownoscach schòwôł sygnet do taszë z mëslą ò przedôwkù abò zjinaczenim na piestrzónk dlô białczi. Bãdącë w Kùtnie zaszedł do znajemnégò złotnika, żebë gò òbszacowôł.
- Dzywny piestrzéń, z nôpisama łacëznianyma. Taczich nie robi sã òd czasów strzédnëch wieków, mùszi bëc baro stôri – rzekł złotnik òbzérającë gò bez lupã – leno znajôrzë z Mùzeum Czartorësczich w Krakòwie bë bëlë w sztãdze rozpòznac pòchòdzenié.
Bronisłôw Bòrodzycz béł człowiekem zamòżnym ò patrioticznëch tradicëjach, ni mógł nadszarpnąc repùtacëji niszczącë taką zaòstałosc. Ùmëslił so zawiezc piestrzéń do mùzeum.
Sprawa nalézeniô piestrzénia stała sã głosnô, ùkôzôł sã na ten temat articzel w Tigòdnikù Ilustrowónym nr 46 ze wstãpną analizą pòchòdzeniô nalezniska. Rok pózni w Kwartalnikù Historicznym Władisłôw Semkòwicz pòdôł gwôsną wersëjã pòchòdzeniô piestrzénia, chtërna òbrzészô do dzys dnia.

W zélnikù 1910 rokù.
Bronisłôw Bòrodzycz przekôzôł piestrzéń do Mùzeum Ksyżëców Czartorësczich w Krakòwie, z wczasniészim òpisem Władisłôwa Semkòwicza.
Lelijô, chtërna je na sygnece, zwónô téż „òbróconą dragą”, to znanka czëstoscë, niedowinnoscë, nôwiarë ë chwałë, majestatu i władzë. Sygnet béł merkem ksyżëcznégò przédnictwa, znankòwôł parłãcz midzë rządzëcelem i jegò lëdem. Epòka, do chtërny nen piestrzéń òdnôszac przënôlégô, dozwôlô dosc dokładno òpisac charakter lëtrów nôpisu ë téż znankã rodową miéwcë w swòjim nieùheraldizowónym jesz na mòdło zôchòdné pierwòsztôłce. Nôpis dôwô sã letkò òdczëtac: ANNULUS SVANT, a w dodôwkù ANNULUS SVANTOPELCI, to je: piestrzéń Swiãtopełka. – pisôł ùczałi. – Nen sztãpel sygnetowi je nôstarszim znónym piestrzéniem sygnetowim pòlsczim.
Piestrzéń òstôł w zbiérach mùzeum jakno wôrtny zabëtk.

Rok 2014.
Gduńsk żdaje na piestrzéń Swiãtopełka. Vox populi vox Dei.

 
Maciej Tamkun
DWIE SKARNIE SMÃTKA
Marcel béł człowiekem, chtëren przedôł dëszã Smãtkòwi. Nie béł to pierszi i gwës nié slédny taczi przëtrôfk. Pòdpisôł kùńtracht ze Smãtkem gwôsną krëwią, żebë ùtrzëmac swòje stanowiszcze ùrzãdownika i chùtkò sã wzbògacëc. Smãtk òpanowôł jegò mëslë i dokazë. W robòce béł nie do zlëdaniô, psotny, złostny i przekãsny. Doma doskôcôł rodzëznie i nadebiérôł sznapsu. Pò wiele latach, czej to chòrosc i starosc Marcelowi pòczãła doskwierac i corôz czãscy mëslôł ò smiercë, zachcôł zlepszeniô ë ùprawieniô szkòdów. Jaczégòs dnia pòczął rãdo mòdlëc sã do Archanioła Michała, prosył gò ò wstôwienictwò ù Bòga i wëbôczenié. Przërzekł pòprawã, wënadgrodzenié i pòkùtã. Nawiedzałi łaską pòprosył Michała, żebë òdpòjął gò òd Smãtkòwégò paktu.
Jedny gòdnikòwi nocë, nimò rëchli pòpełnionych strasznëch grzéchów, Archaniół òbjawił sã Marcelowi i òbiecôł, że wstawi sã za nie ù Bòga.
We wilijną noc Michôł stanął przed Smãtkem grożącë mù swiãtim mieczem, wzął krëwianą ùgòdã z jegò rãków i òdpòjął ùrzãdownika z brzëmieniô cyrografa.
Szczestlëwi i òbjimniãti dobrocą Marcel przeprosył w ùrzãdze wespółprôcowników, òddzãkòwôł sã z nima i szedł na penzjã. Doma béł przikładem chłopa, òjca i starka. W òbrëmieniach òdwdzãczi jął sã wespółrobòtë ze sostrama w klôsztorze żarnowsczim jakno dobrowòlnik. Jakò doswiôdczony ùrzãdownik béł pòmòcny w archiwie i biblotece. Jaczégòs wieczora Marcel sedzôł w klôsztorny archiwie, czëszczôł i przezérôł stôré pismiona. Òtemkł prawie jednã ze sétmënôstowiecznëch ksãgów, czej wnym zdrzucył stojący na stole krucyfiks. Drén spôdającégò metalowégò statkù béł tak mòcny, że jaż sostrë przëbiegłë òbôczëc przëczënã trzôskù. Marcel ùspòkòjił je, warcałë do swòjich zajãców. Krziż pòtocził sã pòd stolëmną drzewianą szafã, w chtërny zôkònnice zgromadzałë wiele ksãgów i dokùmeńtów. Sygnął pòd mébel, le dôremno. W jedny chwilë dotknął jaczis grëbi kartë. Chwëcył jã i wëcygnął. Òkôzało sã, że to pergamin, pòkrëti grëbą légą pichù i pajiczënów. Dmùchnął na pergamin, pòtemù jesz strzepôł z niegò négã brëdu, òdkrił, że je òn pòkrëti drobnym i baro dbałim pismem. „Co to mòże bëc?”, pòmëslôł, przëzérającë sã łacëznianym nôpisóm. Dokùmeńt zdôwôł sã dosc stôri. Wskôzywałë na to czësto zôżôłkłô farwa pergaminu i wëblakłi tińt. Próbòwôł òdczëtac zwiér łacëznianégò nôpisu, le w tim widze bëło to w całoscë niemòżebné. W pierszi chwilë chcôł òdłożëc pergamin do szafë z dokùmeńtama, rëchtowno docëgającë, że mùszôł z ni wëpadnąc. Gwësno jakôs z klôsztorniców pùsca gò, szukającë w szafie jaczis ksãdżi. Narôz przëszło mù równak do głowë, że nen dokùmeńt przeleżôł pòd szafą wiele lat… „Mòże chtos gò w tim czasu szukôł?...”, pòmëslôł i narôz z nieznónëch czësto dlô nie przëczënów przëszedł do wërozmieniô, że nen dokùmeńt je abò rëchli béł dlô kògùs baro wôżny. I pewno to jegò wstrzimało przed òdłożenim gò na jednã z pòlëców… Wiedzôł, że ni miôłbë tegò robic, ale nôprzód rozezdrzôł sã ùwôżno, żle nicht nie widzy, a pòtemù prosto schòwôł dokùmeńt do ksążczi. Czuł sã przë tim jak kradzôrz… Bëlno znôł prawidła òbrzészné w placach taczich jak nen. Dolmacził so, że kò nie zabiérô tegò pergaminu na wiedno i że gò òddô do archiwë. Chcôł mù sã le ùwôżno przëzdrzec, a tu w tim roznëkónym widze nié baro bëło to mòżno. Tej wzął nen dokùmeńt, żebë gò dokładno przesztudérowac w domôcym ùbëtkù. Bez całą drogã dodóm czuł dzywné pòdskacenié. Miôł pòmëszlenié, że żdaje na niegò cos apartnégò… Òb wieczór òtemkł ksążkã i wëcygnął rãkòpis. Tekst béł napisóny pò łacëznie. „Gwiôzdë, sétmë òpłôtków, szramë, kąsanié…”, dolmacził w mëslach. Zdzëwòwóny przecarł łësënã, bò chòcô znôł łacyńsczi jãzëk, ni mógł wërozmiôc dbë nëch zdaniów. Narôz w jizbie i w całich chëczach zgasł wid. Pòdeszedł tej pòcemkù do domù sprôwdzëc zabezpieczi. Bëłë w pòrządkù. Wëzdrzôł bez òkno i ùzdrzôł, że w jinszich chëczach téż ni ma widu. Wëcygnął tej ze szafë czile swiéców i je zapôlił. Chcôł, bë bëło jak nôwidni. Wzął do rãczi klôsztorny pergamin i w dôcznym widze próbòwôł rozszifrowac nen apartny tekst. Czëtôł gò corôz barżi zadzëwòwóny i nieùbëtny… Wnym dorozmiôł sã jaczis bëtnoscë. Pòdniósł zdrok znad biurka i zdamił. Nad rãkòpisem bò ùnôsza sã jakôs pòswiata, chtërna tw òrza cos na sztôłt przezérny pòstacëji. Stoja naprocëm, zdôwało mù sã, że… ò cos prosy. Zamarł z ùrzasu. Ùczuł zëmny wiéw lëftu i w ny sami òmańce swiéce zgasłë, jakbë chtos je zdmùchnął… Czuł, jak włosë jeżą mù sã na głowie, i to dosłowno! Ze strachù zaschło mù téż w gardle. Wstrzimôł dech, żebë to cos, co ùzdrzôł w łiskù swiéców, nie wiedzało, dze je. To dérowało gwësno le dzéle sekùndë, ale zdôwało mù sã, że całą wiecznosc… Za sztót znôwù zapôlił sã wid i na szczescé ùkôzczi ju nie bëło, a bënômni ji nie widzôł. Tegò pergaminu ju nie wzął do rãków, ale wiedzôł, że ni mòże tak tegò òstawic. Pòmëslôł, że pòsobnégò dnia pòjedze do Wejrowa, do ùwôżónégò egzorcystë i teòloga, francyszkóna ò. Tomôsza. Tak ùmëslôł so, szëkùjącë do spikù. Ti nocë nie zgasył widu. Wcyg miôł strach. Lãkôł sã, że w cemnicë znôwù mòże ùzdrzec nã apartną ùkôzkã. Bez pòłowã nocë wôlôł sã z bòkù na bòk, kù reszce ùsnął. Òb noc doskôcałë mù jaczés mãczącé sniczi…
Òdeckł całi zmòkłi i baro zmãczony. Wòlôł ju nie spac. Pò ósmi zazwònił do òjca egzorcystë i pòprosył ò spòtkanié. Na szczescé zezwòlił mù przëjachac òd razu. Zaklëwôł do dwiérzów wejrowsczégò klôsztoru, ò. Tomôsz zaprowadzył gò do swòji célë.
- Jo, ju czedës jô miôł widzóné cos taczégò – zôkònnik wzął do rãczi pergamin i zamëslił sã.
- Pò prôwdze? – ùcesził sã. – A jô próbòwôł to przeczëtac, ale jem ni mógł òdnalezc szëkù…
- To szifer i to dosc prosti – rzekł. – Czëtô sã co drëdżé słowò i to na òpak. Na ten ôrt piselë… cyrografë, to je paktë ze Smãtkem. Pewno wasta ò nich ni miôł czëté, wasto Marcelu…
- Në jo… - wërozmiôł Marcel.
- Z négò pismiona je wiedzec, że chcëwô klôsztornica Petronela przërzekła służëc Smãtkòwi za zdrowié i bògactwò – zôkònnik ùsmiôł sã. – Héwò jak je letkò skôzac sã na wieczné mãczarnie. Cyrograf je mòżno zniesc i ùretac przeklãtnika, le trzeba gò na òbrzãdny ôrt spôlëc ò północë.
Na kùńc gòscënë zôkònnik wëkònôł òbrząd egzorcysticzny na òsobie Marcela. To na wzmòcnienié anielsczi mòcë procëm Smãtkòwi.
Marcel jachôł dodóm. Chcôł jak nôrëchli ùretac klôsztornicã Petronelã. Wiedzôł, że sedzbą Smãtka są grotë mechòwsczé i tam przetrzimiwóné są zaprzedóné dësze. Ùdbôł so, że ti nocë ùnieważni cyrograf. Niespòkójno pòrobił przëszëkòwania, zgódno z pòletem egzorcystë. Zapakòwôł swiãconą wòdã, biôłi różańc, krucyfiks, żëwicã chòjową i sztrëchólce. Pergamin włożił do Biblëji w plac tekstu Kùszeniô Jezësa – Ewanielii wedle Sw. Mateùsza i jachôł do Mechòwa. Przed gòdzëną 12.00 w nocë rozniécył ògniszcze krótkò wéńdzeniô do grotë.
W òdżin wrzucył żëwicã, płóm skropił swiãconą wòdą i wëcygnął do górë rãkã z krucyfiksem. Głosno, pò łacëznie zmówił mòdlëtwã do Michała Archanioła:
- Sancte Michael Archangele, defende nos in proelio; contra nequitiam et insidias diaboli esto praesidium. Imperet illi Deus; supplices deprecamur: tuque, Princeps militiae caelestis, Satanam aliosque spiritus malignos, qui ad perditionem animarum pervagantur in mundo, divina virtute in infernum detrude. Amen.
(Swiãti Michale Archaniele! Broni naji w biôtce, a procëm niegòdzëwòcë i sydłóm złégò dëcha bãdzë naji òbarną. Cobë le gò Bóg ùsadzëc racził, kórno ò to prosymë, a Të, Ksyżëcu niebnëch karnów, Szatana i jinszé dëchë mëré, chtërne na zgùbã dëszów lëdzczich pò nym swiece krążą, mòcą Bòżą strącë do piekła. Amen.)
Dokładno ò gòdzënie 12.00 w nocë wëjął z Biblëji pergamin z cyrografem, zmòcził gò swiãconą wòdą i wrzucył w òdżin. Òtemkłé Pismò Swiãté sczerwôł w stronã grotë i wërzekł ne słowa:
- Wszelejaczé dëchë mëré, chtërne szkòdzyta temù Bòżémù dzeckù – Petronelë, w Miono Najégò Pana rzeszã waji złą mòc i rozkazywóm: biôjta précz i nie warcôjta. Smãtkù, òdpòjmië dëszã Petronelë. W miono Wszëtczich Swiãtëch znôszajã zrobiony midzë wama cyrograf. FINITE INCANTATEM!!!, FINITE INCANTATEM!!!, FINITE INCANTATEM!!!
Zamkł Biblëjã i skropił swiãconą wòdą wchód grotë. W nym sztóce rozległo sã gwizdnienié i z grotë wëdostôł sã biôłi blón, chtëren òkrążił Marcela i chùtkò ùniósł sã do nieba. Ùcził szeptem lubny głos:
- Dzãkùjã Marcelu!
Zato w cemnëch przepadniach grotë ùcził jãczi i wëcé. Zgódno z òbrzãdem zmówił jesz 10-tkã Różańca i warcył dodóm. Òb czas spikù wëczuł stëtką pôchã stãchłégò, ùkôzôł mù sã Smãtk, taczi dzywny, jakbë skruszony.
Pòsobnégò dnia ùdôł sã zôs do grotë mechòwsczi. Òb dzéń ni miôł strachù, zapôlił swiécã i wlôzł bënë. Na ùbrzegù jómë ùzdrzôł pòwid sedzącégò Smãtka, chtëren przemówił tim głosem:
- Marcelu, dwakroc jes zadôł mie ból, dwakroc jes dobéł. Jô przebłagôł Archanioła, żebë nie strącył mie w pieczelny zôtor, zdzejôł to ze zastrzegą, że ùgôdóm z Tobą pakt naszi zgòdë, a téż że nastąpi mòje wiôldżi zjinaczenié i òd tegò sztótu bãdã dobrim Smãtkem.
Marcel zgòdzył sã. Smãtk chwëcył niewiôldżi kam i pazurą wërëł na nim nôpis: „Jô Smãtk zło dobrem bãdã dobëwac”. Pòdôł cyrograf Marcelémù, nen ùpùscył kroplã krëwi z palca i nacéchòwôł krziż.
Drëdżégò dnia Marcel jak wiedno ùdôł sã do klôsztoru w Żarnówcu i w krëjamnoscë schòwôł nen cyrograf na klôsztornym placu pòd stôrą kamianą tôflą na skrzëżowanim régów 3 i 7 zdrzącë òd ògardu.
Òd tegò czasu Smãtk nie czëni zła na kaszëbsczi zemi.
 
Macéj Tamkùn

LEGENDA Ò SMÃTKÙ Z ÒRLA
Dzejało sã to dôwno, baro dôwno temù na Nordowëch Kaszëbach. Jachało sã wnenczas na kòniu półtora dnia ze Gduńska do Pùcka. Bëłë to czasë baro nieùbëtné. Na nym môlu rojiło sã òd najachélców Szwédów i wszãdzewëch Krzëżôków. Szwédzë napôdelë na wse kaszëbsczé szukającë żëwnotë i wôrtnëch rabczënów. Doskôcelë lëdzóm, co no robilë sómno na pòlach, napôdelë na rëbôków i kùpców, chtërny płënãlë hôwingą, rabòwelë co le sã nadôwało do jedzeniô i òbùcô. Czãsto ùprowôdzelë lëdzy w pòjmanié, òsoblëwò młodé białczi, chtërne pòtemù przedôwelë bògatim Tataróm. Na bezùstónkòwô zagrôżba ze stronë Szwédów i Krzëżôków zmùsza Kaszëbów do samòòbarni abò do nieùstôwnégò ùcékaniô w pòblëżné lasë. Bògatszi Kaszëba prawie nigdë nie rozestôwôł sã ze swòjim kòniem i szablą, biédniészi wiedno miôł pòd rãką widłë, cep abò serzp. Kaszëbczi, kładącë spac dzecë, prawiłë jima pòwiôstczi ò złich Szwédach: że są straszną ùcemiãgą ny zemi, że słowiczi nigdë nie spiéwają w gaju czej w nim stoją lôgrã, że cëchną na niebie skòwrónczi czej nadcygô wòjskò. Że za nima lecą karna krëków i warnów, bò wiedno mają òne pëszną ùcztã tam, dze zjôwiają sã złi najachélcë.
We wsë Domôtowò żëła serotka, òsmenôscelatnô Kaszëbka ò mionie Ana. Prôwdac nie bëła niżódną czarownicą i nie zna sã na czarzënie, ale ji apartnô spòsobnosc i snôżé òczë tak skùtkòwno czarzałë bëńlów, że w całim òkalim nie bëło wierã ani jednégò młodégò Kaszëbë, co bë sã w ni krëjamkò nie kòchôł. Ana mia bëlné szczescé ù knôpów, ji chëcz wiedno bëła rôd przez nich nawiedzónô, wstec czëło sã w ni dzérzczé kaszëbsczé piesnie, redotã i smiéch. Dzejało sã tak jaż pòkądka w czôrnoòczny Anie nie rozlubił sã baro romanticzny smãtk, chtëren pòtkôł jã na dardze do Pùcka. Wòłôlë na nie Joszel. Żił w pòblëżnym Pralasu Darżlëbsczim, wszëtcë gò znelë. Przëbiérôł lëdzczi sztôłt, różczi przëkriwôł mùcą, a tëpã chòwôł w pantalónach. Pamiãtnégò dnia stojôł na zberkù lasa, pòzdrzôł na Anã, òbezdrzôł jã òd nóg do głowë i ju wiedzôł, że je òna jegò namienienim. Narôz wszëtkò zdało mù sã jaczés cëzé, niepòtrzébné – i piekło, i niebò, i grzéchë lëdzczé, i wszëtczé białczi na swiece. Nie zajimało gò dëcht nick, co nie bëło jegò Aną. Òszôlôł na ji pąkce. Nie chcôł ju psocëc i kùsëc lëdzy do grzéchù. Chòdzył za Aną jak céniô i gôdôł:
- Bãdzë mòją białką, Ano. Kòchajã le cebie.
Môlowi Kaszëbi dzëwilë sã baro, że Joszel nie kùsy lëdzy do grzéchù, ale za jaczis czas òprzestelë sã dzëwòwac, òdkrëlë całą prôwdã. Młodi Kaszëbi ju nie przëchôdëlë do chëczë Anë, bò nicht nie chcôł bëc miónkarzem smãtka. Ji chëcz bëła wstec pùstô, nie czëło sã w ni ani kaszëbsczich piesniów, ani smiéchù. Le smãtk zazérôł codzénno zaniedbiwającë swòje òbrzészczi psotë i przegrzechë. Ana jisca sã gromisto, czãsto robia mù wëmówczi:
- Miast kùsëc lëdzy do grzéchù, robic na sztëkã, jak to dzejô kòżdi smãtk, të dërch łazysz za mną, nie je wiedzec za czim.
Snôżô Ana jisca sã, chòdza nasowiałô, nierôz płaka so krëjamno, jaż na òstatkù bëła zgodą ze swòjim kawlem.
- Dobrze, bãdã twòją białką – rzekła Joszelowi. – Le stôwióm jednã zastrzegã. Të rozmiejesz lôtac nad zemią jak sokół òstrowzérny, jak òrzeł. Latôj nad Kaszëbama. Nalézë taczi môl, na chtëren nigdë nie napôdają Szwédzë i Krzëżôcë, dze je mòżno żëc bez nieòprzestôwnégò strachù ò swòje żëcé. Zaprowadzë do ny krôjnë mieszkańców naji wsë. Cobë rozlubiony mòglë tam bez strachù wzdichac przë widze miesąca, zriwac kwiatë na łąkach, przechôdac sã w brzadowëch ògardach westrzód kwitnącëch jabónków i wiszniów; żebë Kaszëbi mòglë mirno robic na pòlach, sec trôwã na łąkach, draszowac cepama zbòżé w stodołach.
- Nalézã taką krajnã – rzekł Joszel. Ju za sztërk ùnôszôł sã w lëfce, nad snôżą Zemią Kaszëbską w szukanim rajsczégò môla.
Smãtk bez wiãkszi ùcemiãdżi òdszukôł zemiã òbiecóną dlô Anë. Lecącë na pôłnié zdłużą dolëznë rzéczi Rédë trafił na bezpieczny plac. Bëła to krajna nieprzedërchòwnëch sapów, nad chtërnyma ùnôszałë sã gromisté chmùrë mëgów, krajna z jezorem, w òbéńdze lasów i łąków, krajna òdcãtô òd swiata. Gniôzdowałë tam òrzłë, temù téż òkalny mieszkańcë nazéwelë nen môl Òrzłowima Gniôzdama, pòzdze òsta le pòzwa Òrlé. Joszel òbezdrzôł dokładno ne lasë i jezoro, warcył do Anë i rzekł:
- Zemiã òbiecóną móm nalazłé.
W hénëtnëch czasach Domôtowò bëło małą wsą, rechòwało 12 gbùrztwów i 142 mieszkańców. Gbùrzë robòcy, żniwa bëłë co le mało bòkadné. Chléwë, kòniarnie i kùrniczi bëłë fùl chòwë. Le cëż z tegò, czej zajimôcze wcyg napôdelë i zajimelë całi ùróbk. Ana ògłosa mieszkańcóm Domôtowa, że smãtk nalôzł bezpieczny môl na Kaszëbach.
Le pòłowa mieszkańców wsë zgòdza sã wëwanożëc do zemi òbiecóny, na plac Òrzłowëch Gniôzdów. Jinszi nie chcelë nawetka czëc ò òstawienim swòjich zôgardów.
- Naji zemia je baro niespòkójnô, to prôwda – gôdelë – ale kò jesmë héwòtnyma Kaszëbama i nie òstawimë zemi naji starków. Nie pùdzemë stądka nigdze, òstóniemë tu na wiedno.
Chãtny do zemi òbiecóny domôtowiónie rëgnãlë piechti wczas reno, nëkającë przed sobą skrómny dobëtk, sztërë karwë, môłégò bùlôszka, 6 strzédnëch pruchów i 16 gąsków. Bëłë le dwa żniwné wòzë cygnioné bez dwa kònie. Na wòzach ùłożëlë miechë z domôcyma statkama, ruchnama i dostónkem jestkù. Nalôzł sã téż plac dlô starëszków i môłëch dzôtków. Króm nié tak wiôldżi dalekòscë do celu na jich dardze bëłë zôwadë nié do zrechòwaniô: gãsti Pralas Darżlëbsczi, mòkrzëznë Piôsnicczich Lasów i zdradné badżelnice. W nym ùstôwie smãtk òkôzôł sã prosto niezastąpiony. Miôł rost zwëczajnégò człowieka, a sëłã stolëma. Kaszëbi prosto ni mòglë nadzëwòwac sã jegò mòcë i mòżebnocë lôtaniô w lëfce.
Pò pôłnim zmarachòwóny wanożnicë ùzdrzelë jachôrza galopùjącégò bez lasowi smùg. Béł to rozwiédzôrz karna wòjewòdë Wejhera, pewno z òkalny leżi. Dojéżdżającë do nich wrzeszczôł:
- W òkalnym lese pòjawiłë sã karna Szwédów. Wiédzã ò tim przekôżta napòtkónym wanożnikóm. – Chùtkò òdjachôł précz.
W leżë domôtowiónów zrobiło sã rëszno jak w pszczélim domikù. Chłopi i knôpi szëkòwelë widłë, kòsë i czochlelë dłudżé czije. Białczi płakałë, chòwałë jedzenié i wôrtné zachë. Za sztërk w lëfce pòjawiłë sã karna krëków i warnów, a dalek czëc bëło pòmión łómónëch wietwiów, jôcht i rżenié kòniów. Bëła to niemilnô znanka, że Szwédzë są ju niedalek.
Spòkójny Joszel, zdzëwiony ùrzasem lëdzy, chwëcył w rãce wiôlgą brzózkã, wërwôł jã z kòrzeniama, ùniósł sã wësok nad zemią i pòlecôł na pòtkanié ze Szwédama. Lecącë na wiôldżi wësokòscë mógł dokładno òbtaksowac plac i wielënã wroga. Z górë pòstrzégł dwadzesceòsobną, dobrze ùbarnioną drëszëznã szwédzką, chtërna przedzéra sã przez gãstwë lasa. Smãtk òbniżił swòjã lecbã, zamierził sã brzózką i pòwalił wszëtczich Szwédów na zemiã. Wërzasłi i pòbiti najachélcowie zaczãlë ùcekac przed Joszelem. Ale ùcec bëło rzeczą niemòżebną. Smãtk lecôł w lëfce jak wicher, skrãtno òbrôcôł w swòjich rakach brzózkã i tłukł ùcékającëch. Z pòspiéwkù òstawilë kònie z całim òbdôwem, przëdałë sã wanożnikóm. Przedzéranié sã bez gãsté i pòdmòkłé lasë z dobëtkem bëło wiôlgą ùcemiãgą.
Minãło czile dniów, a wanożnicë przebëlë nôwëżi 7 kilométrów. Chłopi wstôjelë ò wschòdze słuńca, òpòrządzelë dobëtk i pakòwelë na wòzë leżã. Białczi dojiłë krowë, szëkòwałë renik. Pò frisztëkù wszëtcë szlë dali. Smãtk trzimôł sã wiedno na stronie, le pòzérôł na Anã, czë abë ji sã krziwda nie dzeje. W pôłnié przecygniãti lëdze zatrzimiwelë sã na krótczi wëpòczink i skrómny pòkrzésnik. Ò zôchòdze słuńca chłopi rozpôliwelë ògniszcza. Białczi dojiłë krowë, szëkòwałë wieczerzã i za sztërk wszëtcë ùsniwelë. Òb noc Joszel wachòwôł nad bezpiekem spiącëch lëdzy.
Gwësnégò dnia przed zôchòdem słuńca smãtk wzniósł sã wësok w lëft, òbezdrzôł òkalé. W dôlëznie rozpòznôł òbiecóną krajnã Òrzłowëch Gniôzdów.
- Widzã przed sobą westrzódlasowi smùg, pòrosłi pëszną trôwą – zawrzeszczôł Joszel. – Tam doprzińdzemë za pôrã gòdzënów, tam téż zbùdëjemë zemiónczi.
Bëła pôłniô miesąca. Wanożnicë ùdbelë so jic dali òb noc, bë jak nôrëchli, reno doprzińc do smùga. Jidącë pò zôchòdze słuńca, domôtowiónie pòpełnilë baro wiôldżi błąd, chtëren sprawił jima przikrą niespòdzajnosc. Zbłądzëlë, przë słabim miesącowim widze nie pòstrzeglë òni tegò, że w prastôrim lese, bez chtëren wanożëlë, przechôdają sã chôtczi na kùrzëch pótkach, a zeza wiekòwëch drzéwiãtów z wiôldżim zaczekawienim pòzérają na przëbélców jaczés dzywné jistwë. Joszel nie pòstrzégł nëch dzëwaczëznów, bò prawie rojił ò widzałim bùdinuszkù, jaczi zbùdëje na zemi òbiecóny i zamieszkô w nim wespół z Aną. Wnet domôtowiónie ùzdrzelë we widze miesąca dzywny môl pòrosłi gãstą, różewą trôwą. Na smùgù pasłë sã jaczés kòzë z piãc rogama, ale na widzënk przëbélców òd razu ùcekłë do lasa.
Przëbélcowie wmaklelë sã, że wlezlë do krajnë pòwiôstkòwi. Jich zwierzãta pòczãłë skùbac widzałą, różewą trôwã na łące, a sami wanożnicë òdczëlë gromistą spiączkã. To mést jaczis czarzélc nasélôł na lëdzy spik. Nicht nie zdążił legnąc so na leżë, kòżdi kłôdł sã na zemiã tam dze stojôł i do razu ùsniwôł. Joszel przez jaczis czas biôtkòwôł jesz ze spikem, ale w kùńcu i òn zwalił sã na zemiã i ùsnął.
To bëła zemia nikògù, bezlëdznô i farwnô. Tuwò rodzałë sã kùńsztowné bôjczi lëdowé i nibë rajsczé ptôchë lecałë stądka we wszëtczich czerënkach, do nôdalszich nórcëków Kaszëbów, do dzôtków. Tu bëła krajna czarzącëch pòwiôstków, nazéwa sã Pòwiôstkòwim Smùgem.
Joszel spôł długò, baro długò, całą noc i prawie całi pòstãpny dzéń. Òdecknął, czej słuńce miało sã do zôchòdu. Ùzdrzôł zamkłé w drzéwianëch klôtkach zwierzãta przëprowadzoné bez domôtowiónów, krążącé nad nima karna czerwionëch krëków i żôłtëch warnów. Na łące pasło sã karno kòzów i kòzłów z piãc rogama. Rosła tam téż baro wësokô, sómnô chòjna przerôstającô całé òkalé. Na chòjnie bëło gniôzdo czerwionégò krëka, chtëren fùdrowôł prawie swòje pisklãta.
- Co to za kòzë pasą sã na łące, czemù żóden pastuszk jich nie pase? – spitôł Joszel czerwionégò krëka.
- To nie są zwëczajné kòzë, to są kòzë Babë Jadżi – òdpòwiedzôł krëk.
- Czemù na łące ni ma niżódnégò człowieka, dze zdżinãlë mòji lëdze? – dopitiwôł sã Joszel.
- Nie wiém.
Tej pòdeszła do smãtka jedna z kòzów. Z òczów kapałë ji lilewé łzë, zdrza na smãtka z wëmówką. Joszel przëzdrzôł sã ji dokładni… i pòznôł w ni swòjã Anã.
- Ju wiém, co to za kòzë pasą sã na łące – gôdôł smãtk. – To jaczis czarzélc zamienił wszëtczich przecygnionëch w karno kòzów. Nie płacz, mòja Ano: òdnalézã czarzélca, werznã mù bëlno i znôwù wszëtcë bãdzeta lëdzama.
Ana nick na to nie òdpòwiedza. Rozmia òna wszëtkò, co gôdôł do ni smãtk, le bãdącë kòzą, nie rozmia gadac lëdzczim jãzëkem.
Joszel pòlecôł do gniôzda czerwionégò krëka, wëjął z gniôzda jedno z pisklãtów.
- Pòùrwiã głowë wszëtczim twòjim pisklãtóm, żle z môla nie pòwiész mie, dze je czarzélc, co zamienił mòjich lëdzy w karno kòzów – zagrozył Joszel.
- Nie robi krziwdë mòjim pisklãtóm, wszëtkò cë òpòwiém – gôdôł czerwiony krëk. – Na zberkù kùńsztowny łączi stoji chôtka Babë Jadżi. To òna zamienia wszëtczich twòjich lëdzy w karno kòzów. Cebie téż chcała zamienic w kòzła, le ji czarë na ce nie dzejałë. A waji zwierzãta bë nie jadłë czarzący trôwë. Òstałë zamkłé w klôtkach. Trôwã na kùńsztowny łące mògą jesc leno kòzë Babë Jadżi.
Smãtk pòlecôł do chôtczi czarownicë. Chôtka stoja na kùrzëch pótkach. W dodomie leżała we wërach Baba Jaga. Smãtk chwëcył Babã Jagã za ji gnôcasté nodżi, wëcygnął z chôtczi i pòczął bic jã pò krzepce drewkem. A skòrno to bëło próżno – dali spała jak zabitô – pòczął walëc jã tim drewkem pò głowie. Kù reszce òdeckła.
- Òkropno bòli mie głowa. Jesz nigdë mie tak nie bòla – gôda Baba Jaga.
Òtemkła òczë i ùzdrza smãtka.
- Czegò chcesz, të rożny juńcu? – spita gò.
- Wszëtczé twòje kòzë znôwù zamienisz w lëdzy i òdpòjimniesz naji zwierzãta z klôtków! – rozkôzôł smãtk i jesz rôz ji przëwalił.
Ùrzasłô i òbòlałô Baba Jaga w kùńcu wëszepta kùńsztowné słowa zaklãcégò:
- Remezaba akùbaba, rozkazywô Baba Jaga, wszëtczé mòje kòzë znôwù są lëdzama, a zwierzãta òdpòjãté – rzekła.
Smãtk przërzesził Babã Jagã do drewka i cësnął jak lancą baro dalek, pewno jaż do Górów Swiãtokrzisczich.
Diôbeł pòlecôł na zetkanié z przecygniãtima lëdzama, zaklãcé zadzejało, òdetchł z ùlgą.
Ana zrobia wëmówczi Joszelowi:
- Jak të mógł zaprowadzëc naji w taczi plac! Dze të miôł òczë, smãtkù!
- Jô nie chcôł zaprowadzëc waji do czarzący krajnë, zemia dlô waji je dali – wëswiôdczôł sã Joszel. – Sóm nie wiém, jak jô tu trafił.
Pòsobnégò rena òdpòjãti przez Joszela wanożnicë rëgnãlë w dalszą drogã.
Krótkò pôłnia smãtk znôwù wzniósł sã do górë, ale chùtkò wrócył, bò jich ùpragłô zemia bëła dëcht sprzëti. W kùńcu doprzëszlë na môl.
Przed nastanim smrokù przecygniãti pòstawilë celtë, białczi ùgòtowałë wieczerzã, a pò zjadłim pòkrzésnikù i robòco zdostónym dniu wszëtcë ùsnãlë kamnym spikem nawkół gasnącëch ògniszczów.
Bëła pôłniô miesąca, noc cëchô, wiodernô. Wid miesąca przesztôłcôł ne bezlëdzné stronë w swiat tajemny i baro snôżi. I wéj, sprzëti gasnącëch ògniszczów pòjawiłë sã jezórnice z pòblëżnégò jezora. Jezórnice przëcyskałë sã do chłopów, bùdzałë jich ze spikù, zazérałë jima w òczë, a pòtemù ùprowôdzałë jich w nieznónym czerënkù. Chłopi, nie wëdającë ze se niżódnégò głosu, szlë pòsłëszno za jezórnicama jak pòjmańcë.
Wczas reno przeprowadzony zbùdzëlë sã ze spikù… i tej òkôzało sã, że z leżë zdżinãlë wszëtcë dorosłi chłopi, òkróm starëszków.
- Co sã stało z naji chłopama? – pitałë smãtka wëlãkłé białczi.
- Waji chłopów pòrwałë jezórnice – rzekł Joszel. – Chłopi są jima nót dlô przedłëżeniô zortu. Ale za czile gòdzyn abò za czile dniów òddadzą wóm nazôd waji chłopów.
Nie je mòżno w tim placu òpisac złoscë i gòrzu białków. Czësto zabôczałë òne ò szëkòwanim renika, stojałë wkół wëgasłëch ògniszczów i gôdałë bez ùstónkù, zwiąc jezórnice zawôrnicama i niewstëdnicama. Ale pò jaczims czasu jezórnice niespòdzajno pòjawiłë sã w leżë przeprowadzonëch, wespół z ùprowadzonyma chłopama. Całé no drësztwò dwigało kòsze nafùlowóné rëbama i kòszónczi brzózkòwé fùl jagòdów i łońsczich òrzechów.
- Wëbôczta nama, że bez waji zgòdë wëpòżëczëlë jesmë so waji chłopów, sënów i bracynów – gôdałë jezórnice, zwrôcającë sã do białków. – Mùszałë jesmë pòrwac waji chłopów, òni bëlë nama baro brëkòwny. Czestôjta sã naszima jagòdama, òrzechama i rëbama.
Joszel pòstrzégł, że przëbélcë ni mògą wespół mieszkac i przestôwac z jezórnicama. Òpòwiedzôł jezórnicóm, że znaje jezoro, dze je wiãcy rëbów, a w lasach wiãcy jagòdów.
- To jezoro bãdze dlô waji dobré – przekònywôł.
Jezórnice zgòdzałë sã na przecążkã. Smãtk dzéń i noc przenôszôł je nad drzewama. Jezoro no òd zamôdlaniô przez smãtka dostało pòzwã Dobré.
Smãtk pòchwôlił nen nowi i snôżi môl zamieszkóny przez domôtowiónów.
- Łaczã tu òstac na wiedno – rzekł. – Chcôłbëm tu zbùdowac wama wies, chtërna bãdze nazéwa sã Òrlé.
- Jô téż rôd tu òstónã – òswiôdcza Ana. Jinszi mët òchòtno przëstojelë.
A timczasã Smãtk bez zmùdë wzął sã za kôrczowanié lasa, do bùdacëji chëczë i bùdinków gbùrzczich. Przëszëkòwôł téż môl pòd zaprôwną rolã. Jinszi przecygniãti téż sã nie zgnilëlë. Wnet pòwsta tu wies Òrlé, chtërna jistnieje do dzys dnia.
Gwësnégò dnia Ana i Joszel, zgódno z òbiecënkem, zdelë sã w pòblëżnym kòscółkù w Górze. Do dzys dnia nicht nie wié, czemù ksądz wërazył zgòdã. Mòże z pòzdrzatkù na dobré czënë smãtka, na òdpòjãcé lëdzy òd najachélców, za lubòtã do Anë, za niechanié złégò dzejaniô?
Sąsôdczi Anë czãsto rozprôwiałë ò tim, czë ji dzecë bãdą sã rodzałë z różkama.
- Jich tatkem bãdze smãtk Joszel, tej mùszą òne miec różczi – gôdałë sąsôdczi.
Na wiôldżi rozczarzenié sąsôdków dzôtczi Anë rodzałë sã równak bez różków. Në bò różczi mòże miec le smãtk, a kò dzecë Anë nie bëłë nima.
Mijałë dnie, tidzénie, miesące i lata, płënãłë pòmału, le bezùstónkòwò, tak jak bez ùstónkù płënie rzéka Réda. Snôżô Ana pòstarza sã, zesëwiałë ji włosë, pòkôzałë sã gùbë na ji skarni, ale Joszel miłowôł jã tak jak dôwni.
Czej stôrô Ana ùmarła, tej smãtk chwëcył w swòje remiona ji dëszã.
- Òstóniesz ze mną na wiedno, mój mùlkù, ju nick nas nie rozestô – gôdôł Joszel. – Na wałach eteru bãdzemë ùnôszac sã nad naszima Kaszëbama, nad Òrlém, nad Pralasem Darżlëbsczim, nie bãdze nóm brëkòwné ani niebò, ani piekło.
I wnym zjawił sã aniół.
- Dësza Anë je miectwem nieba – rzekł aniół. – Szczescé jinszich lëdzy, szczescé nôrodu bëło dlô ni wôżniészé òd gwôsnégò szczescégò i temù ji dësza bãdze wiedno biwa w rajsczich ògardach, a są òne piãkniészé nawetka niżlë Pralas Darżlëbsczi: spiéwają tam rajsczé ptôszczi, lëste na drzewach i krzach wiedno są zeloné, a wòda w strëgach je czëstô i kristalowô.
W nym sztërkù nie je wiedzec skądka zjawiłë sã jezórnice, zgódno i snôżo chùrem zaspiéwałë:

Zeszedł z nieba biôłi aniół…

W sztôłce bòrénôszka
Cëż za wëzdrzatk snôżi
Na głowie nimb z winôszka
Przëmrużoné òczë Bòżé
Smãtk je załómóny
Niebòrôk w żałobie
Dëszã Anë mô òddóné
Biôtka mù nié w głowie

Aniół pòniósł dëszã Anë do nieba, a smãtk òstôł na Kaszëbach, czãsto òdwiedzôł môle, pò chtërnëch stąpiałë czedës nodżi Anë. Jesz wielerazowò béł swiôdkem doskwiéraniô Kaszëbóm przez najachélców. Òn tu wstec mô bëté, bò i smùtk nôrodu czãsto biwô.
Czë Wa, drodżi czëtińcë kaszëbsczich legendów môta czëté, jak òb czas kùrzawë wëje wiater? Gôdają, że to smãtk Joszel płacze pò swòji ùkòchóny.

Tłumaczenie: Jaromira Labudda

Legeńda ò Sławinie z Wiôldżi Wsë

(tłumaczenie Tomasz Fopke)


Snôżô  Sławina, córka kaszëbsczégò rëbôka, panna z Wiôldzi Wsë, òb lato dzéń w dzéń sã kąpa w mòrzu. Wczasny pòrénk to jedurny na to czas, niglë rëbôcë przëjadą ze sledzamë i pòmùchlamë. Świéżé rëbë mùszałë bëc wëczëszczoné, soloné i sëszoné na słuńcu, a to prawie bëła robòta dlô dzéwczãt i białk jaż do póznégò wieczora.
    W dzéń przed sobótkama  Sławina jak wiedno reno bëła wëszłô na sztrąd, co krótkò béł, spiéwającë rodną rëbacką chòrankã.
    Chłopi z Wiôldżi Wsë, z Wiôldżi Wsë
    Wëjachalë w mòrze, w mòrze
    Wrócą jeszcze dzys, jeszcze dzys
    Z pełnym rib kòszã, rib kòszã.
    Bëło słuneczno,  parno i dëszno, a to zapòwiôdało niebëlné wiodro, a nawetk òstrą mòrską chajã. Jiscëła sã, bò ze wschòdã słuńca pòmeranką wëszedł w mòrze ji tata Barnim ë starszi brat Wisłôw. Òchòtno wskòkła do wòdë i jak wiedno płiwała zdłuż brzegù. Narôz zerwôł sã wiater, przëbrała dënëga a zeza chójk i brzózk kanãłë cemné blónë krzëkwie. Przëzdrzała sã na mòrsczi widnik, sznëkrëjącë zdrokã za òjcowim bôtã. W nym sztóce ùzdrzała cos dzywnégò. Na wiôldzi bómie płënął do brzegù, niosłi żochã wëlãkłi, wëczeczniałi i wëniérzchłi wilk. Dënëga rosła, wilk béł sztiwny ze strachù, mòckò przëlnął do drzewa i na pół żëwi pòzérôł na stojącą w wòdze Sławinã. Krodzy sztrądu, dënëga zawrócëła wilka òd brzegù. Czej dzéwczã to ùzdrzało, w jedny chwilë, bez namëszlënkù, pòdpłënãła do wilka. Czësto letkò scygnãła gò z bómë i trzëmiącë mù pësk wëżi wòdë  dopłënãła do brzegù. Czedë ju sygnãła zemi, pòdniesła wilka na remiona i wëniosła gò na brzég. Miała czëté niemało ò wilkach, że są grozné i złé. Równak ten béł za słabi, cobë ji zrobic co lëchégò.  Rëgnãła krzëkwa, łiskawice grozno przecynałë bruné niebò.  Sławina pòłożëła wilka na stôrim i zniszczonym bôce. Chùtkò sã òblekła. Zaczął padać srodżi deszcz. Niespòkójny dzewùs corôz czãscy pòzérôł w głãbią mòrza za nôblëższima. Z bëna bôta nabra w dłonie deszczowi wòdë i pòdôwała wilkòwi do picô.  Wiele razy tak zrobia, niglë zwiérz pòdniósł głowã a tej z biédą wstôł. Sztorëm nabiérôł mòcë. Parón, piorënowi bóg z wiôldzim gòrzã cyskôł ògniowé strzéle w mòrze. Wilk pòdniósł głowã i zaczął wëc, jegò całã cos szamòtało, òczë załisknałë ògnistim widã. Tãgòwi piorën trafił prosto w niegò, a òn w tim sztóce zamienił sã w złégò dëcha mórz Szôlińca, sprôwcë bùrzów i mòrsczich sztorëmów. Òd głowë w dół béł snôżim młodzónkã a òd pasa w dół- szarim zelintã z płetwama. Szôlińc pòmału, kraczącë jakno zelińt, zeslizgnął sã z bôta i pòdlôzł blëżi dzéwczëca.
Przemówił lëdzczim głosã:
    - Jem wëwòłôł sztorëm, terô twój òjc i brat jidą w biotkã na smierc i żëcé z bôłdzą. Za kòżdą chajã, co je mòją robòtą, bóg Wòdin nôdgrôdzô mie i dôwô mie trzë dni i noce mieszkac w jegò jantarowim pałacu kòl snôżëch  Nimfów na dnie Bôłtu. Za kòżdim razã wòdnë pannë żądają corôz snôżniészëch darënków. Jem òbdarowôł je nôpiãkniészima mùszlama, perlama i bùrsztinama, felëje mie ùdbów. Żelë mie pòmòżesz nalezc jesz snôżniészi darënk, strzimiã sztrëm i ùretajã twòjégò òjca i brata.
Mòckò ùrzasłô Sławina przëbôczëła sobie, że na jôrmarkù w Pùckù tata kùpił ji wiôldżé zdrzadło zez ramą w kaszëbsczé wzorë.
Rzekła do Szôlińca:
    - Pòżdôj-le, zarô przińdã nazôd.
Flot pòbiegła do dóm i przëniosła no jistné skrzącé zdrzadło, co  barëchno zajãło bôczënk dëcha. Nigdë tak-czegòs ni miôł widzóné. Ruk-cuk chwëcył zdrzadło i zdżinął w głãbinie Bôłtu. W tim sztóce  skùńcza sã krzëkwa, mòrze sã ùstatkòwało a zeza blónów wëzdrzało słuńce. Za czile chwilk ùzdrzała na widnikù  znóną  ji pòmerankã. Łów béł ùdóny.
    Òbczas czëszczeniô, soleniô i sëszeniô rëbów  tata z bratã òpòwiôdelë jak biôtkòwelë sã z mòrsczim żëwiołã a Sławina wspòminała òsoblëwé zetkanié z dëchã Szôlińcã .
    Za zarobioné dëtczi za sprzedóné rëbë tata dzewùsa kùpił w Pùckù tuzën czerwionëch pôcorów, na przëtrôfk,  czejbë sã miała pòwtórzëc historiô z mòrsczim dëchã Szôlińcã.
    Nimfë bëłë tak rôd ze zdrzadła, że ùprosëłë bòga Wòdina, cobë pòzwòlił Szôlińcowi zamieszkac
w bùrsztinowim pałacu jaż do jeseni.
    Przez całé lato nie bëło sztormów i bùrzów a rëbôcë z Wiôldżi  Wsë mielë codzénno ùdóné łowë.

    Do dzysô nen môl stôri rëbôcë zwią Wilczim Sztrądã.


WIERSZE


Biéj pò szczescé
Bóg dôł Cë wòlną wòlã
Të jes panem gwôsnégò kawla
Jegò jistnym dokôzcą
Malownikã piãknotë
Pòétą słowa
Sądcą prôwdë
Piesniodzeją dobra
Biéj pò szczescé
Chòcbë darga długô
Drãgô i krãtô
Biéj
Nié wiedno dóńdzesz
Le sama pielgrzimka
Mòże bëc snôżô
I szczestlëwô
Biéj.

Zwątpienié i nôdzeja

Zwątpienié i nôdzeja wërôstają z tegò samégò ùzymka
Òsadzonégò na zberkù ùrwë
Pòmidzë  wrażlëwòtą a jintelektã
      Jem gwës że dësza je z przódkù
      Òbòlałô pierszô pòtikô  procemnotë
      Nigdë sã nie òdnôwiô
Nadaremno szukóm ùcëszëniô w malôrztwie
Zdroju niewënégòwóny dołożnotë
Le dlô wëbrónëch przëjimôrzów
      Nawetka pòkùsné ùczinczi biwają przesoloné
      Żle dësza chùdzy je z grzenią
      I ùrzasno chrapie
Czej wëją zgłodniałi wilcë
Môłkną mùzë
W nen czas gaszã zdrzélnik
      Żle jedna z mùz chwëcy mie w ramiona
    To nawetka w lëdzczi rzmie jem sómnikã
      Tej zwątpienié i nôdzeja biôtkùją sã ze sobą.

 

 

                                                  AGAPELOGÒS

Naji rozëm nie je w sztãdze pòjąc gwôsny  doskònałoscë.
Żle bë bëło jinaczi, tej bëlëbësmë samòòbstójnyma jistnotąma sami dlô se.


 

PROLOG
Nic nie je taczé samò jak wczora
Òkróm Absolutu co no Je wcyg terô
Jakno nieskùńczonô i wertikalnô Lubòta
Chtërny nie je mòżno wësłowic werbalno
Nic nie je kòpiją witra
I nic nie je taczé samò jak Architekt Swiata
Vanitas vanitatum et omnia vanitas
Lëszëzna nad lëszëznama – pòwiôdô Eklezjastes
- wszëtkò lëszëzna
Czë je mòżno żebë Bët Doskònałi
Dlô naji òtemkł brómë Zôtoru
To Pón dôwô smierc i żëcé,
wtrącywô do Szeòlu i z nie wëprowôdzô. (1 Sm 2,6)
Jedny wjadą tam scygôczama
Jinszi wlézą nacpóny
A jesz pòsobny na klëczkach
Wszëtcë tam doprzińdą
Bez mòżnoscë warceniô
Czas rechùje dnie
Jeden z nich bãdze òstatny
Czë jesta sã namiszla
Na co człowiekòwi na ùcemiãga
Kreatiwnégò dzejaniô
Zaspòkòjaniô przijemnotów
Kòchaniô blëznëch
Abò
Seniégò niezgarë
Wieleniô absurdów
Môsz wëbór
Łzë zajisceniô są słoné
A kùsczi słodczé
Reszta ni mô szmakù
Wszëtkò Agapelogòs.
PRÔWDA
Łżélstwò nad łżélstwama
Wszëtkò łżélstwa
Jak chëra dulczą na lëdzką letkòwiérnotã
Zewsząd òblepiają naji człónczi
Smierdzącym czôrnym czapem
Jak mëré dëchë òbmakliwają naji wątpia
Jakno mëdżi ùjimają nóm krëwi
Jak szurë roznôszają chërã
Płëną zewsząd
Ze stolëcë
Z pańsczi zôgardë
I z klepiska biédë
Łżélstwa nad łżélstwama
Wszëtkò łżélstwa
Wstëdu ni môta
Do Bòga rãce wznôszôta
Wa niewôrtny witrzészégò dnia
Pòkądka jesz nie je za pòzdze
Òdżegnôjta sã òd łżów
Z prôwdą sã ùgòdzta
A wëgrôta żëcé
Bãdze wama lżi
Waji òczë òd oczów wespółbracy
Nie ùcekną
A snicé wëgrô z mãczącym spikem
Żle gôdôta prôwdã
Ni mùszita niczegò pamiãtac
Trzeba barnic prôwdë
Le òna nie zawstëdzô
Prôwda nad łżélstwama
Le prôwda.
SNÔŻOTA
Brzëdotë nad brzëdotama
Wszëtkò brzëdotë
Brzëdzëzna tacy sã wszãdze
Bëlejaczëzna zaléwô swiat
Kicz dobiwô scanë
Lëszëzna przëkriwô naji cała
Beton zaléwô gardë
Lasë plastikem zasceloné
Nënka Roda mô prôwdã
Cëdownô snôżota to Ji ùkòchóné dzecuszkò
Brzëdota to kùkówczëno jôjkò głëpòtë
Zdrzeta a nie widzyta
Nie je wóm wstid
Brzëdotë nad brzëdotama
Wszëtkò brzëdotë
Żëcé je régą zôczątków
Nié lińcuchem zakùńczeniów
I nié òdliczanim
Ale rechòwanim czasu
Temù je taczé snôżé
I nadôwô szëk
Snôżota je nym
Co czëjeta w dëszach                                       
I co zdrzadli sã w waji zdrzelnicach
Je wszãdzebëtnô
Le trzeba chcec jã widzec
Abò bënômni ùmëslno nie zamikac òczów
Warô wcelenié Bòga w swiat                               
Snôżota je Jegò znanką
Z bólu pòwstało
Z Gòlgòtë
Sztãplem zdzejaniô widzałoscë
Je lëdzkô wrażlëwòsc
Bez ni
Wiara w Architekta Swiata
Tracy szëk
Snôżotë nad brzëdkòscą
Wszëtkò snôżotë.
DOBROTA
Złégò nad złim
Wszëtkò złégò
Niezgara òbjimô lëdzkòsc
Jak padlëna rozkòscérzô chërã
Czemù jesmë zwiarti
I jôdem plëwiemë bez leżnoscë
Kò jesmë bratama w ôrce
A zemia naji pòspólną chëczą
Dobro i zło biôtkùją ze sobą
Jak nôwiãkszi niedrëszë
A lëdze wstec zdrzą znobno
I dokònëją wëbòru
Nié wiedno przënôléżnégò
Wcyg zadôwôta głupi pëtania
Na co bë sã zdało waji dobro
Żle bë nie jistniało zło
I jak bë wëzdrza zemia
Jakbë z ni przepadłe cénie
Czim je dzéń bez nocë
Marny człowiecze
Wierã wiéta co wëbrac
Cemnicã òstawta
Zgrôwôjta za widem
Òstawta cénią dlô zbłądzonëch òwieczków
Òni ju cerpieniów doznôwają
Złégò nad złim
Wszëtkò złégò
Skądkaż môta wiedzec
czë żëcé i smierc             
nie są jednakò dobré
Stôwac sã pò prôwdze dobrima lëdzama
je rzeczą drãgą
Jistnotą człowieczestwa
Je dopasowanié sëmieniégò
Do Prôwdë
Dobrégò nad złem
Wszëtkò dobrégò.
EPILOG
Pòwiôdóm Wama
Prôwdzëwô lubòta dô wóm szczescé
Jistnieje bò eros òdzarti ze skrzidłów
I agape w nôdoskònalszim sztôłce
To dwa ôrtë brëkòwnëch miłotów
Chtërne leżą ù spòdlim dwùch rozmajitëch zdrzadniów               
Hòrizontalny i wertikalny
Eros Platońsczi to miłosc chtërna kòchô
To co ùznôwô za wôrtné lubòtë
Je to lubòta wseczëcowô
Szôlonô i sentimentalnô
Krëchô jak sëchô wietewka
Ùlatownô jak piórkò na wiatrze
Ùmëkającô jak górskô strëga
Maniącô zmôdżi i pòdskôcającô pòżądanié
Nie przegóniôj Erosa
Nie dôsz radë
Agape je sëmą prôwdë piãkna i dobra
Ni ma piãkna żle w nim leżi krziwda człowieka 
Ni ma prôwdë chtërna nã krziwdã pòmijô
Ni ma dobra co no na niã zezwôlô
Ni ma agape w pasywnocë
I nienawiscë
Są na zemi sztërë krëjamnotë
Sztërë rzeczë niepòjãté
Piãkno dobro prôwda
I lubòta agape
Chtërna zestąpiô do Waji z górë
Òd Niewëòbrôżalnégò
I chtërnã przëjimôta przez wiarã
Ni mòże bëc we Waji zamkłô
Lubòc jakno dobro winnô sã rozlewac
Mùszi bëc przekazywónô
Agape to ùmiłowóny Méster żëjący we Waji                                                                         
Chtëren przez Waji i we Waji chce kòchac jinszich
Lëdze òbdôrzony agape
Parmienią lubòtą bezzwëskòwną
Agape je miłotą nié tëli wseczëcową
Co miłotą wòlë chtërna chce òbdarzac dobrem
Baro wôżné je
Żebësta nã lubòc rozdôwelë
W cepłocë Wajigò wezdrzeniô
W akceptacji i w zdzëwòwanim
W stójnym żëczlëwim przëjimanim drëdżégò człowieka
Metanoia jo metanoia
To całô Waji pragniączka
Bëcô wòlnyma òd złich ùdbów
I doznaniô swiãtoscë Agape
To szëk żëcégò
Złoti pąkt na widnikù
Wstec dalek
Ale i bliskò
Czas warô le w zégarkù
A òbmiescé na karce
Agape òbstojiwô pò prôwdze
Tu i wstec terô
Że bëc szczestlëwim w żëcym
To warac w zgòdze
Z prôwdą dobrem i piãknem
To klucz do zapełnieniô
Òbmiescô wòlnotë
Le blós przez nas samëch
Zjednónëch w lubòce
Wëcygnita czësté rãce
A ùzdrzita to co nôlepszé
Nôprôwdzëwszé i nôpiãkniészé         
Wszëtkò AGAPELOGÒS
Tworzenie stron internetowych - Kreator stron WW